Petje af! Een Filosoof
(met dank aan: Helga Fassbinder)
Ongeveer twintig kilometer ten noorden van Amsterdam, tussen Edam en Oosthuizen, ligt de polder Zeevang met als centrum het dorpje Warder, dat bestaat uit een kerkje en vijf huizen. Het is een oase van rust, met vrijwel geen mensen maar vooral vogels en nog eens vogels.
De boeren wonen er in grote boerderijen onder aan de Oude IJsselmeerdijk. Het is alsof de tijd er eeuwen heeft stilgestaan.
Tussen deze trotse boerderijen met hun klassieke vierkante bouw en oud-Nederlandse namen valt er een op door zijn wat excentrieke bijgebouw, een vierkante houten toren, die er op een afstand wat buitenlands uitziet, en die een naam draagt die men hier niet zou verwachten: ‘Huize Piranesi.’
De bewoner van dit boerenerf is dan ook geen typische Westfriese boer, hoewel zijn afkomst dit niet onmogelijk maakt, want zijn ouders komen uit deze streek, uit een oud burgemeestersgeslacht. Hier woont echter een emeritus hoogleraar van de Humanistische Universiteit, bij velen van ons beter bekend door een van zijn vele activiteiten uit verleden en heden. Het gaat namelijk om Fons Elders, samen met architect Frassinelli de grondlegger van het Vierwindenhuis.
Zonder wie dan ook tekort te doen, is duidelijk dat vooral Fons Elders er voor heeft gezorgd dat het Vierwindenhuis tot stand is gekomen.
Daarom is er alle reden om hier in WIND aandacht aan hem te besteden en te zien hoe het hem na zijn verhuizing uit het Vierwindenhuis is vergaan.
Om je voor te bereiden op een gesprek ga je eerst op Google zoeken wat er bekend is over degene met wie je gaat praten. Bij Fons Elders is dat geen sinecure: 170.000 hits. Daarom maar op goed geluk en voorzien van wat hapsnap informatie naar Warder.
Bij aankomst op zijn voormalige hoeve valt onmiddellijk op wat een energieke man je hier hartelijk ontvangt. Bepaald geen doorsnee hoogleraar met emeritaat. Terecht is hij trots op zijn riante bezit in de polder. Daarom, terwijl de koffie wordt gezet, een rondleiding over het erf. Na de moestuin en het vee volgt het pièce de résistance, de voormalige boerderij zelf.
De oude stolpboerderij is van binnen omgetoverd in een grote multifunctionele ruimte. In het midden van de stolp is een verdiepte vierkante ruimte gecreëerd die door grote deuren met matglas kan worden veranderd in een vergaderzaal die aan de bovenkant open is. Op de verdieping daarboven is een grote ruimte gemaakt. Aan alle vier zijden van het schuins lopende dak zijn grote ramen aangebracht. Het uitzicht door elk raam is een Oudhollands schilderij. Op een trapje staand voor het raam aan de oostkant is het uitzicht helemaal bijzonder. Over de dijk heen zie je het Hoornse Hop met fraaie silhouetten aan de horizon. Fantastisch.
Een laag hoger in de kap is er een tweede vergaderruimte gemaakt
Op de begane grond zijn er enkele (slaap-)kamers en een badkamer gebouwd. Aan de straatkant geven enkele kamers en de keuken nog een beeld van hoe het er hier vroeger heeft uitgezien. Kortom, het is een smaakvol geheel.
In dit gebouw worden regelmatig congressen, studiebijeenkomsten en andere culturele activiteiten georganiseerd, alles op instigatie van een hyperactieve man: Fons Elders, filosoof.
Hoewel de filosofie mij persoonlijk vreemd is en ik geen affectie heb tot datgene wat ik niet kan beredeneren, is een gesprek met Fons een boeiende ervaring waarbij de tijd om vliegt.
Uiteraard moest er ook over her Vierwindenhuis worden gesproken. Hoewel Fons om privé-redenen enkele jaren geleden het Vierwindenhuis heeft verlaten, gaat het hem nog steeds aan het hart. Niet zo gek als je je er vanaf het midden van de jaren zeventig tot de realisatie ervan vijftien jaar later mee hebt beziggehouden, vaak dag en nacht.
Over het ontstaan van het Vierwindenhuis is veel documentatie beschikbaar, maar dat komt op een later tijdstip aan de orde, bij voorbeeld bij de viering van het tweede decennium van het bestaan van het Vierwindenhuis in 2009. Hier ontbreekt daarvoor de ruimte.
Fons is filosoof, maar wel eentje met veel facetten. Een collega-filosoof heeft eens opgemerkt dat hij een bouwer is, terwijl zijn broer hem een Grieks filosoof noemt. Maar volgens Fons houden zowel filosofie als architectuur zich bezig met de vragen over ruimte en tijd. Met beide kwalificaties kan hij dan ook goed leven.
Het is dan ook een logische consequentie dat hij zich bezig houdt met de stichting van twee centra, een in Toscane en een op Sardinië, waar het bestuderen van de architectuur van de 21e eeuw in samenhang met locale en regionale cultuur door een keur van creatieve getalenteerde deskundigen zal worden gestimuleerd. Ook de culturele toekomst van een samenwerkend Europa is voor hem een belangrijk aandachtspunt. Over dit laatste onderwerp kunnen we binnen afzienbare tijd nog een opus major van Fons tegemoet zien.
Na het bespreken van de toekomst moet er ook enige reflectie zijn op het gepasseerde. Op de vraag wat er van de filosofie van het Vierwindenhuis is gerealiseerd, merkt Fons op dat hij zelf meer had verwacht van de belangstelling van architecten en anderen van buitenaf voor de manier van wonen, het sociale gebeuren en het gebruik van ruimte in het Vierwindenhuis, omdat hier toch een flinke aanzet tot discussie is gegeven. Dat is hem tegengevallen.
Maar erg verwonderlijk is dat gebrek aan bij nader inzien belangstelling niet. Er wordt volgens Fons er in dit land helaas zonder veel ideeën gebouwd, en als binnenkort professor Priemus met emeritaat gaat zal het nog minder worden. Er wordt niet diep nagedacht over ontwikkeling van steden, over gebruik van de openbare ruimte, over woonideeën, over samenhang en toekomstig gebruik .Kortom: het ontbreekt in het bouwen aan een visie op een groter verband. Het is allemaal erg klein, zonder samenhang. Wel elke oudere in een eigen kamer, maar geen cent over voor het tegengaan van de vereenzaming die daarbij op de loer ligt.
Bij het bespreken van deze punten merk je de diepe interesse van Fons voor mensen en voor zijn omgeving. Dat alles, gevoegd bij zijn belangstelling voor het begrijpen van dood en leven, en zijn brede interesse voor culturen, maakt een bezoek aan Fons tot een feest.
Ik ben blij er even van te hebben mogen genieten.
Jan Michielsen